Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w teorii brzmi dumnie i obiecująco. Już w pierwszych artykułach zapewnia Obywatela, że to on jest suwerenem, a władza należy do Narodu. Jednak gdy spojrzymy nie na deklaracje, lecz na praktyczne mechanizmy sprawowania władzy, nieuchronnie pojawia się pytanie: czy Obywatel jest faktycznie gospodarzem we własnym kraju, czy jedynie gościem zapraszanym do urny wyborczej raz na kilka lat?
Art. 4 Konstytucji – władza należy do Narodu, ale w jaki sposób?
Art. 4 Konstytucji RP stanowi:
„Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu. Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio.”
Na pierwszy rzut oka zapis ten brzmi jak fundament prawdziwej demokracji. Jednak kluczowe znaczenie mają tu dwa słowa: „przez przedstawicieli”. W praktyce oznacza to, że podstawowym, a w istocie niemal wyłącznym, narzędziem wpływu Obywatela na państwo są wybory – odbywające się co 4 lata w przypadku Sejmu (art. 98 Konstytucji) oraz co 5 lat w przypadku Prezydenta RP.
Owszem, Konstytucja dopuszcza także bezpośrednie sprawowanie władzy. Teoretycznie więc taka możliwość istnieje. W praktyce jednak jej znaczenie pozostaje marginalne.
Art. 104 Konstytucji – poseł nie odpowiada przed wyborcą
Szczególnie istotnym przepisem, o którym rzadko mówi się w debacie publicznej, jest art. 104 ust. 1 Konstytucji RP, który stanowi:
„Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.”
Zdanie to ma fundamentalne znaczenie ustrojowe. Oznacza ono wprost, że:
- poseł nie odpowiada ani prawnie, ani politycznie przed konkretnym wyborcą,
- wyborca nie posiada narzędzi odwołania posła w trakcie kadencji,
- akt wyborczy ma charakter jednorazowego przekazania mandatu, pozbawionego mechanizmów bieżącej kontroli.
W tym sensie rola Obywatela faktycznie zamyka się w samym akcie głosowania, po którym jego sprawczość wygasa aż do kolejnych wyborów.
Art. 90 Konstytucji – przekazywanie kompetencji bez realnego wpływu Obywatela
Kolejnym istotnym przepisem jest art. 90 Konstytucji RP, który umożliwia przekazanie kompetencji organów władzy państwowej organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu.
Choć przepis ten formalnie przewiduje możliwość zatwierdzenia takiej decyzji w referendum, w praktyce decyzje dotyczące przekazywania realnej władzy zapadają głównie na poziomie elit politycznych. Obywatel nie dysponuje stałym, systemowym mechanizmem współdecydowania w tych sprawach.
W konsekwencji rodzi się pytanie, czy Naród rzeczywiście zachowuje zwierzchnią kontrolę nad zakresem własnej suwerenności.
Obywatel jako wyborca, nie jako współgospodarz
Całościowa analiza Konstytucji prowadzi do wniosku, że:
- Obywatel traktowany jest przede wszystkim jako wyborca,
- nie zostaje wyposażony w ciągłe i realne narzędzia decyzyjne,
- jego udział w sprawowaniu władzy ma charakter okresowy, pośredni i możliwy do zweryfikowania wyłącznie w kolejnych wyborach.
Jednocześnie w systemie konstytucyjnym brakuje powszechnych i skutecznych instrumentów, takich jak:
- obywatelskie weto wobec decyzji parlamentu,
- realna, wiążąca inicjatywa obywatelska,
- referendum jako narzędzie stosowane regularnie, a nie wyłącznie wyjątkowo.
Konkluzja: demokracja realna czy fasadowa?
Skoro Konstytucja:
- nie zapewnia Obywatelowi narzędzi bieżącej kontroli władzy,
- nie przewiduje odpowiedzialności posłów przed wyborcami,
- sprowadza sprawczość obywatelską do aktu głosowania co kilka lat,
to czy rzeczywiście gwarantuje ona realną partycypację obywatelską?
A może demokracja w Polsce ma dziś charakter fasadowy i wymaga głębokiej zmiany – takiej, która uczyni Obywatela nie tylko wyborcą, lecz rzeczywistym współgospodarzem państwa, wyposażonym w realne instrumenty współdecydowania, takie jak weto, inicjatywa i referendum?
To pytanie pozostaje otwarte. I właśnie od Obywateli powinno zależeć, czy – i kiedy – padnie na nie odpowiedź, bo rozwiązanie już mamy!
